كورشىمىز رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنداعى ناعايباق اۋدانىن ءبىراز قانداستارىمىز جايلاپ وتىر. شاشىراماي, تۇتاس تۇرىپ جاتقاندىقتان, وسى وبلىستاعى 36 مىڭ قازاقتىڭ اراسىندا ۇلتتىق ءداستۇر-سالتتىڭ ساقتالۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىرعاندار دا سول اعايىندار. ارسلانباي اۋىلىن بۇكىل چەليابى وبلىسى بىلەدى. ويتكەنى, بۇل اۋىلدا قازاقتان وزگە ۇلت تۇرمايدى. قاشاننان «سەكسەن ءۇي قىزىل قازاق» اتانعان اۋىل. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە «قىزىل» ءسوزىن قوسىپ ايتپاسا, قۇلاقتىڭ قۇرىشى قانبايتىنداي كورىندى. سوندا بەلسەندىلەر ارسلانباي اۋىلىندا وتىرعان قازاقتارعا ءبىر ۇجىمشار قۇرىپ, اتىن «قىزىل قازاق» قويعان ەكەن. سودان بەرى ارسلانبايمەن بىرگە اۋىلدىڭ «قىزىل قازاق» اتى دا قالماي كەلەدى.
اقجايىقتىڭ جاعاسىن جايلاعان قازاقتاردىڭ بۇل ماڭعا قاشان قونىستانعانىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءدال ايتىپ بەرە المايدى. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى «قىز جىبەك» ەپوسىنىڭ وقيعاسى ءدال وسى ماڭدا وتكەن. تولەگەننىڭ رۋىن شەجىرەدەن تارقاتىپ, جاعالبايلىنىڭ ىشىندە بەسكۇرەك دەگەن اتادان تارايتىنىن دا ۇلكەندەر ايتىپ وتىرادى. سوعان قاراعاندا, قانداستارىمىز وڭتۇستىك ورالدىڭ شۇرايلى جەرىنە جىلقى جايعانىنا تالاي عاسىرلار وتكەن. تەك يمپەريانىڭ كۇشتەۋىمەن قازاقتار قۇنارلى جەردەن شولەيتكە قاراي ىعىسا بەرگەن...
ناۋرىز مەرەكەسىن ناعايباقتىق قانداستارىمىز جىل سايىن اتاپ وتەدى. سەلولاردا تۇراتىن قازاقتار, تاتارلار, باشقۇرتتار جينالىپ, اۋدان ورتالىعى فەرشامپەنۋاز سەلوسىنا كەلىپ, ۇلتتىق تاعامداردان داستارقان جايادى, ۇلتتىق قولونەرىن كورسەتەدى. ورمانداي ورىستىڭ ىشىندە جۇرسە دە, مۇنداعىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن قاستەرلەيدى. مۇشەلەنىپ اسىلعان جىلقى ەتى, باۋىرساق, جەنت, قۇرت, ىرىمشىك سەكىلدى ۇلتتىق تاعامدارىمىز مەرەكەلىك داستارقان بايلىعىن اسىرادى. سونىمەن قاتار, قازاق, تاتار, ناعايباق, باشقۇرت اۋەندەرى ءاز ناۋرىزدىڭ ءارىن كەلتىردى.
ناعايباق اۋدانىنداعى ناۋرىز مەرەكەسى بيىل تاعى ءبىر شارامەن تولىعا ءتۇستى. ارسلانباي اۋىلىنىڭ قارت تۇرعىنى نۇركەش جاپاروۆتىڭ «اسىل ايماق, قۇت مەكەنىم, اۋىلىم» اتتى ولەڭ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. اۋدان باسشىسى قايىربەك سەيىلوۆ كىتاپتى جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ, اۆتوردى قۇتتىقتادى.
– اۋدانىمىزدا, ءتىپتى وبلىس كولەمىندە قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى شارانىڭ ەشقايسىسى نۇركەش اعامىزدىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەن ەمەس. وبلىستا نۇكەڭدى اقىن دەپ تانيدى. مىنا كىتاپتان اۋىلدىڭ ادامدارىنىڭ, زامانداستارىمىزدىڭ بەينەسىن كورەمىز. تۋعان جەردى, اۋىلدى جىرلايدى. بۇل كىتاپ اۋدان مادەنيەتىنە قوسىلعان ۇلەس بولىپ وتىر, – دەدى قايىربەك حاكىم ۇلى.
نۇركەش جاپاروۆ اقساقالدىڭ تىرناقالدى شىعارعان ولەڭدەر جيناعىنا جازعان العىسوزىندە بەلگىلى اقىن اقىلبەك شاياحمەت: «نۇركەش اقىندى قازىرگى ۋاقىتتا بىردە ءبىر قازاق مەكتەبى تۇگىل قازاق سىنىبى بولماعان, قازاق باسىلىمى بولماعان قازاق اۋىلىنىڭ ۇستازى دا, تەاترى دا جالعىز ءوزى دەپ ايتۋعا بولادى» دەپ باعالاعان ەكەن. تاريحي وتاننان جىراق جۇرگەن نۇركەشكە اقجايىق وزەنىنىڭ بويى كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن تۋعان جەر سانالادى. ول تۋعان اۋىلىن ەمىرەنە ولەڭگە قوسادى. اۋىلىن ماقتان ەتە وتىرىپ, ەلدىڭ قامىن دا ويلايدى. اقىننىڭ ادامگەرشىلىك, ءومىر جايىندا دا, اينالاسىنان ۇققانىن ولەڭمەن ءورىپ, وي ءتۇيىپ وتىرادى. «ادامعا نەگە كەرەك بالاجاندىق, بالا ءۇشىن نامىستاندىق, شالا جاندىق. وسىردىك, وندىردىك تە قويا بەردىك, ال ەندى سول بالادان نەمەنە الدىق», دەيدى. ارينە, اقىن ولەڭدەرى كەمشىلىكسىز دە ەمەس. بىراق «ورىس اراسىندا وتىرىپ, قازاق تىلىندە جىرلايتىن اقىن – سول ورتانىڭ ولجاسى» دەگەن كىتاپ العىسوزىندە ايتىلعان تۇيىنمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. تاعى ءبىر قىزىعى, نۇركەش جاپاروۆ ءوزىنىڭ جازعان ولەڭدەرىن بەلگىلى ءبىر ءاننىڭ اۋەنىنە سالىپ ايتادى. ول كوبىنە حالىق ءانى «توبىلعى سايدىڭ» اۋەنىن پايدالانادى ەكەن. بۇل سىرتتاعى قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا ساقتالىپ قالعان حالىقتىق ونەر مۇرامىزدىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالى مەن چەليابى قالاسىنداعى «ازامات» قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى مۇرىندىق بولىپتى. وعان ماگنيتوگورسك قالاسىنداعى كاسىپكەر قانداستارىمىز قۇرامىس نوقاەۆ پەن نۇرلىبەك بورانتاەۆ دەمەۋشىلىك جاسادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي – چەليابى – قوستاناي.
سۋرەتتە: ناعايباق اۋدانىنىڭ باسشىسى قايىربەك سەيىلوۆ پەن كىتاپ اۆتورى نۇركەش جاپاروۆ جانە ناعايباقتىق قازاق باۋىرلار كىتاپ تۇساۋكەسەرىندە.
اقجايىقتىڭ جاعاسىن جايلاعان قازاقتاردىڭ بۇل ماڭعا قاشان قونىستانعانىن بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءدال ايتىپ بەرە المايدى. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى «قىز جىبەك» ەپوسىنىڭ وقيعاسى ءدال وسى ماڭدا وتكەن. تولەگەننىڭ رۋىن شەجىرەدەن تارقاتىپ, جاعالبايلىنىڭ ىشىندە بەسكۇرەك دەگەن اتادان تارايتىنىن دا ۇلكەندەر ايتىپ وتىرادى. سوعان قاراعاندا, قانداستارىمىز وڭتۇستىك ورالدىڭ شۇرايلى جەرىنە جىلقى جايعانىنا تالاي عاسىرلار وتكەن. تەك يمپەريانىڭ كۇشتەۋىمەن قازاقتار قۇنارلى جەردەن شولەيتكە قاراي ىعىسا بەرگەن...
ناۋرىز مەرەكەسىن ناعايباقتىق قانداستارىمىز جىل سايىن اتاپ وتەدى. سەلولاردا تۇراتىن قازاقتار, تاتارلار, باشقۇرتتار جينالىپ, اۋدان ورتالىعى فەرشامپەنۋاز سەلوسىنا كەلىپ, ۇلتتىق تاعامداردان داستارقان جايادى, ۇلتتىق قولونەرىن كورسەتەدى. ورمانداي ورىستىڭ ىشىندە جۇرسە دە, مۇنداعىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارىن قاستەرلەيدى. مۇشەلەنىپ اسىلعان جىلقى ەتى, باۋىرساق, جەنت, قۇرت, ىرىمشىك سەكىلدى ۇلتتىق تاعامدارىمىز مەرەكەلىك داستارقان بايلىعىن اسىرادى. سونىمەن قاتار, قازاق, تاتار, ناعايباق, باشقۇرت اۋەندەرى ءاز ناۋرىزدىڭ ءارىن كەلتىردى.
ناعايباق اۋدانىنداعى ناۋرىز مەرەكەسى بيىل تاعى ءبىر شارامەن تولىعا ءتۇستى. ارسلانباي اۋىلىنىڭ قارت تۇرعىنى نۇركەش جاپاروۆتىڭ «اسىل ايماق, قۇت مەكەنىم, اۋىلىم» اتتى ولەڭ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. اۋدان باسشىسى قايىربەك سەيىلوۆ كىتاپتى جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ, اۆتوردى قۇتتىقتادى.
– اۋدانىمىزدا, ءتىپتى وبلىس كولەمىندە قازاق مادەنيەتىنە قاتىستى شارانىڭ ەشقايسىسى نۇركەش اعامىزدىڭ قاتىسۋىنسىز وتكەن ەمەس. وبلىستا نۇكەڭدى اقىن دەپ تانيدى. مىنا كىتاپتان اۋىلدىڭ ادامدارىنىڭ, زامانداستارىمىزدىڭ بەينەسىن كورەمىز. تۋعان جەردى, اۋىلدى جىرلايدى. بۇل كىتاپ اۋدان مادەنيەتىنە قوسىلعان ۇلەس بولىپ وتىر, – دەدى قايىربەك حاكىم ۇلى.
نۇركەش جاپاروۆ اقساقالدىڭ تىرناقالدى شىعارعان ولەڭدەر جيناعىنا جازعان العىسوزىندە بەلگىلى اقىن اقىلبەك شاياحمەت: «نۇركەش اقىندى قازىرگى ۋاقىتتا بىردە ءبىر قازاق مەكتەبى تۇگىل قازاق سىنىبى بولماعان, قازاق باسىلىمى بولماعان قازاق اۋىلىنىڭ ۇستازى دا, تەاترى دا جالعىز ءوزى دەپ ايتۋعا بولادى» دەپ باعالاعان ەكەن. تاريحي وتاننان جىراق جۇرگەن نۇركەشكە اقجايىق وزەنىنىڭ بويى كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن تۋعان جەر سانالادى. ول تۋعان اۋىلىن ەمىرەنە ولەڭگە قوسادى. اۋىلىن ماقتان ەتە وتىرىپ, ەلدىڭ قامىن دا ويلايدى. اقىننىڭ ادامگەرشىلىك, ءومىر جايىندا دا, اينالاسىنان ۇققانىن ولەڭمەن ءورىپ, وي ءتۇيىپ وتىرادى. «ادامعا نەگە كەرەك بالاجاندىق, بالا ءۇشىن نامىستاندىق, شالا جاندىق. وسىردىك, وندىردىك تە قويا بەردىك, ال ەندى سول بالادان نەمەنە الدىق», دەيدى. ارينە, اقىن ولەڭدەرى كەمشىلىكسىز دە ەمەس. بىراق «ورىس اراسىندا وتىرىپ, قازاق تىلىندە جىرلايتىن اقىن – سول ورتانىڭ ولجاسى» دەگەن كىتاپ العىسوزىندە ايتىلعان تۇيىنمەن كەلىسپەۋگە بولمايدى. تاعى ءبىر قىزىعى, نۇركەش جاپاروۆ ءوزىنىڭ جازعان ولەڭدەرىن بەلگىلى ءبىر ءاننىڭ اۋەنىنە سالىپ ايتادى. ول كوبىنە حالىق ءانى «توبىلعى سايدىڭ» اۋەنىن پايدالانادى ەكەن. بۇل سىرتتاعى قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا ساقتالىپ قالعان حالىقتىق ونەر مۇرامىزدىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ قوستاناي وبلىستىق فيليالى مەن چەليابى قالاسىنداعى «ازامات» قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعى مۇرىندىق بولىپتى. وعان ماگنيتوگورسك قالاسىنداعى كاسىپكەر قانداستارىمىز قۇرامىس نوقاەۆ پەن نۇرلىبەك بورانتاەۆ دەمەۋشىلىك جاسادى.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي – چەليابى – قوستاناي.
سۋرەتتە: ناعايباق اۋدانىنىڭ باسشىسى قايىربەك سەيىلوۆ پەن كىتاپ اۆتورى نۇركەش جاپاروۆ جانە ناعايباقتىق قازاق باۋىرلار كىتاپ تۇساۋكەسەرىندە.
